Quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe trước sự bùng nổ của AI

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những bước đột phá trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, quá trình phát triển và thương mại hóa các công nghệ AI trong y tế không chỉ liên quan đến thuật toán và dữ liệu, mà còn gắn chặt với một hệ thống phức tạp các quyền sở hữu trí tuệ (IP).

Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc ngành y tế, từ chẩn đoán bệnh, khám phá thuốc mới cho đến quản lý bệnh nhân và y học cá thể hóa. Tuy nhiên, những đổi mới này hiếm khi được bảo vệ chỉ bằng một loại quyền sở hữu trí tuệ duy nhất. Thay vào đó, chúng thường dựa trên một hệ thống quyền nhiều lớp, bao gồm bằng sáng chế, bản quyền, bí mật kinh doanh, nhãn hiệu và kiểu dáng. Chiến lược sở hữu trí tuệ theo nhiều tầng này âm thầm định hình việc ai có thể thương mại hóa, mở rộng quy mô, cấp phép và dẫn dắt thị trường AI trong chăm sóc sức khỏe đang phát triển nhanh chóng.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những bước đột phá trong chăm sóc sức khỏe, mở ra các ứng dụng mới trong chẩn đoán, phát triển thuốc, quản lý bệnh nhân và y học cá thể hóa. Tuy nhiên, quá trình phát triển và thương mại hóa các công nghệ AI trong y tế không chỉ liên quan đến thuật toán và dữ liệu, mà còn gắn chặt với một hệ thống phức tạp các quyền sở hữu trí tuệ (IP). Việc tổng hợp và hiểu rõ các quyền này đôi khi không dễ dàng, nhưng lại rất cần thiết đối với các nhà đổi mới sáng tạo, nhà đầu tư và nhà hoạch định chính sách đang tìm cách định hướng trong bối cảnh AI y tế liên tục thay đổi.

Vì sao sở hữu trí tuệ và AI trong chăm sóc sức khỏe có tính đa diện 

Các đổi mới AI trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe hiếm khi được bảo vệ chỉ bằng một hình thức sở hữu trí tuệ. Thông thường, chúng được bảo vệ bởi một “gói quyền” gồm nhiều loại khác nhau, mỗi loại bảo vệ một khía cạnh riêng của công nghệ. Gói quyền này có thể bao gồm bằng sáng chế, bản quyền, bí mật kinh doanh, nhãn hiệu và nhiều dạng tài sản trí tuệ khác. Mỗi loại quyền đóng vai trò riêng trong việc bảo vệ đổi mới sáng tạo, thúc đẩy thương mại hóa và tạo môi trường cạnh tranh.

Trong bài viết này, chúng tôi sẽ làm nổi bật một số loại tài sản sở hữu trí tuệ phổ biến trong lĩnh vực AI liên quan đến chăm sóc sức khỏe. Cũng cần lưu ý rằng các quy định pháp lý liên quan đến AI và sở hữu trí tuệ có sự khác biệt đáng kể giữa các quốc gia và khu vực. Vì vậy, mục tiêu của bài viết là cung cấp một cái nhìn tổng quan về một số vấn đề cần cân nhắc khi xem xét mối quan hệ giữa AI và sở hữu trí tuệ.

Bằng sáng chế - Sự bảo vệ cốt lõi của đổi mới sáng tạo 

Bằng sáng chế có lẽ là hình thức bảo hộ dễ nhận thấy nhất đối với các công nghệ AI trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe. Chúng trao cho nhà sáng chế quyền độc quyền đối với các phát minh mới và có tính sáng tạo.

Các phát minh liên quan đến AI khi nộp đơn xin cấp bằng sáng chế phải đáp ứng các tiêu chí về tính mới và trình độ sáng tạo, đồng thời phải có khả năng áp dụng trong công nghiệp. Ví dụ:

• Các thuật toán sáng tạo, chẳng hạn phương pháp mới để phân tích hình ảnh y khoa, dự đoán kết quả điều trị cho bệnh nhân hoặc tối ưu hóa phác đồ điều trị.

• Các thiết bị theo dõi sức khỏe tích hợp AI học sâu, ví dụ thiết bị dự đoán và theo dõi mức đường huyết bằng AI.

Việc xác định ranh giới của đối tượng có thể được cấp bằng sáng chế trong lĩnh vực AI vẫn đang tiếp tục được hoàn thiện về mặt chính sách và thực tiễn. Theo Bộ công cụ chính sách sở hữu trí tuệ của WIPO về việc chuẩn bị hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cho AI, các cơ quan cấp bằng sáng chế đang tiếp tục xem xét cách các phát minh dựa trên xử lý dữ liệu hoặc logic thuật toán có thể đáp ứng các tiêu chí hiện hành bằng cách chứng minh rằng đóng góp của phát minh mang lại hiệu ứng kỹ thuật.

Các hướng dẫn mới nổi cũng đặt ra câu hỏi về mức độ tham gia của con người trong quá trình sáng tạo và phát minh, cũng như việc tuân thủ các yêu cầu công bố thông tin theo luật sáng chế. Khi các hệ thống AI ngày càng đóng vai trò chủ động hơn trong việc tạo ra kết quả, các nhà hoạch định chính sách và cơ quan sở hữu trí tuệ đang xem xét cách khung pháp lý hiện hành có thể bảo đảm sự rõ ràng về việc xác định chủ thể sáng tạo, trách nhiệm và các cơ chế khuyến khích đổi mới.

Bản quyền, bảo hộ dữ liệu và mã nguồn 

Luật bản quyền bảo vệ các tác phẩm có tính nguyên gốc, bao gồm mã phần mềm và một số dạng tuyển tập dữ liệu. Trong AI liên quan đến chăm sóc sức khỏe, bản quyền có thể áp dụng đối với:

• Mã phần mềm: Mã nguồn triển khai các thuật toán AI thường được bảo hộ bản quyền, nhằm ngăn chặn việc sao chép hoặc phân phối trái phép.

• Bộ dữ liệu huấn luyện: Các bộ dữ liệu lớn dùng để huấn luyện mô hình AI có thể được bảo hộ bản quyền nếu chúng thể hiện sự sáng tạo trong việc lựa chọn, tạo lập, chuyển đổi, sắp xếp hoặc cấu trúc dữ liệu. Tuy nhiên, bản quyền không bảo vệ các sự kiện hay dữ liệu thô, mà chỉ bảo vệ cách thức thể hiện mang tính sáng tạo trong việc tổ chức, trình bày hoặc diễn đạt thông tin.

• Dữ liệu suy luận (inference data): Trong quá trình sử dụng mô hình AI, người dùng thường cung cấp dữ liệu trong lời nhắc. Một phần hoặc toàn bộ dữ liệu này có thể chứa thông tin được bảo hộ bản quyền.

• Kết quả do AI tạo ra: Các mô hình AI đôi khi có thể ghi nhớ một phần dữ liệu huấn luyện và tái tạo lại dữ liệu được bảo hộ bản quyền trong kết quả đầu ra, toàn bộ hoặc một phần.

Việc áp dụng bản quyền đối với dữ liệu huấn luyện và kết quả do AI tạo ra là một vấn đề phức tạp. Các bộ dữ liệu y khoa được tuyển chọn có thể được bảo hộ, nhưng thông tin bệnh nhân, hồ sơ lâm sàng hoặc các sự kiện khoa học cơ bản thường không thuộc phạm vi bảo hộ bản quyền. Ngoài ra, quy định pháp luật về vấn đề này cũng khác nhau giữa các quốc gia, tạo nên một bối cảnh pháp lý nhiều sắc thái, trong đó một số khía cạnh của phát triển AI được bảo vệ, trong khi những khía cạnh khác vẫn có thể được đối thủ sử dụng.

Trong môi trường chăm sóc sức khỏe, người sử dụng AI cần bảo đảm rằng họ có quyền hợp pháp để chia sẻ dữ liệu được cung cấp cho hệ thống AI trong quá trình suy luận. Đồng thời, các nhà cung cấp AI cần quy định rõ trong điều khoản dịch vụ hoặc sử dụng các dịch vụ xác thực dữ liệu để bảo đảm rằng dữ liệu được tải lên không vi phạm bản quyền. Đối với kết quả đầu ra, người dùng cũng cần thận trọng để tránh việc vô tình sử dụng nội dung có chứa dữ liệu được bảo hộ bản quyền từ bộ dữ liệu huấn luyện.

Quản lý quyền truy cập và kiểm soát dữ liệu trong AI y tế vẫn là một thách thức lớn. Điều này đặc biệt rõ ràng trong sự phát triển của các công nghệ như AI tạo sinh, các hệ thống có khả năng tạo ra nội dung mới như văn bản, mã máy tính, hình ảnh, âm thanh hoặc video dựa trên yêu cầu của người dùng. Trong lĩnh vực y tế, những hệ thống này thường dựa vào khối lượng lớn dữ liệu bệnh nhân hoặc dữ liệu lâm sàng để huấn luyện và suy luận, từ đó đặt ra các vấn đề quan trọng liên quan đến sự đồng ý, quyền riêng tư và việc sử dụng dữ liệu hợp pháp.

Bí mật kinh doanh, bảo vệ “công thức bí mật” 

Một số yếu tố giá trị nhất của AI trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe không bao giờ được công bố trong bằng sáng chế hay ấn phẩm khoa học. Thay vào đó, chúng được bảo vệ dưới dạng bí mật kinh doanh. Ví dụ:

• Mô hình độc quyền: Các tham số, trọng số và cấu trúc cụ thể của mô hình AI đã được huấn luyện đôi khi được giữ bí mật để tránh bị đối thủ tiếp cận.

• Quy trình xử lý dữ liệu: Phương pháp thu thập, làm sạch và gắn nhãn dữ liệu y khoa có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh đáng kể và thường được giữ kín như bí mật kinh doanh.

Việc bảo vệ bí mật kinh doanh đòi hỏi phải thực hiện các biện pháp hợp lý để duy trì tính bí mật. Không giống bằng sáng chế, bí mật kinh doanh không có thời hạn bảo hộ cố định và có thể tồn tại vô thời hạn nếu vẫn được giữ kín. Tuy nhiên, khi thông tin bị công khai hoặc được phát hiện độc lập bởi bên khác, sự bảo hộ này sẽ mất hiệu lực.

Nhãn hiệu, xây dựng niềm tin và nhận diện thị trường 

Khi các sản phẩm AI trong chăm sóc sức khỏe được đưa ra thị trường, nhãn hiệu ngày càng trở nên quan trọng. Nhãn hiệu bảo vệ tên thương hiệu, logo và các dấu hiệu nhận diện giúp phân biệt sản phẩm hoặc dịch vụ.

• Nhận diện thương hiệu: Nhãn hiệu giúp xây dựng niềm tin với bác sĩ, bệnh nhân và cơ quan quản lý bằng cách thể hiện chất lượng và độ tin cậy.

• Khác biệt hóa trên thị trường: Khi số lượng sản phẩm AI y tế ngày càng tăng, nhãn hiệu giúp doanh nghiệp nổi bật trong môi trường cạnh tranh.

• Ngăn chặn sự bắt chước: Quyền nhãn hiệu ngăn đối thủ sử dụng tên hoặc dấu hiệu tương tự gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng.

Trong lĩnh vực dược phẩm, doanh nghiệp cũng phải bảo đảm rằng nhãn hiệu của mình không xung đột với các tên chung quốc tế (INN), là những tên gọi không độc quyền được công nhận toàn cầu dành cho các hoạt chất hoặc chất dược phẩm.

Việc sử dụng nhãn hiệu một cách chiến lược đặc biệt quan trọng khi các hệ thống AI chuyển từ công cụ nghiên cứu sang sản phẩm thương mại, như ứng dụng chẩn đoán, trợ lý ảo hoặc thiết bị y tế sử dụng AI.

Kiểu dáng công nghiệp - Định hình trải nghiệm người dùng 

Quyền đối với kiểu dáng công nghiệp bảo vệ hình thức bên ngoài hoặc yếu tố thẩm mỹ của các sản phẩm AI trong chăm sóc sức khỏe. Điều này bao gồm giao diện đồ họa người dùng (GUI), biểu tượng và bố cục màn hình của phần mềm y tế hoặc ứng dụng chăm sóc sức khỏe trên thiết bị di động, những yếu tố có vai trò quan trọng đối với khả năng sử dụng và mức độ tin cậy.

Quyền kiểu dáng cũng có thể áp dụng cho hình thức bên ngoài của các thiết bị y tế tích hợp AI, dụng cụ y khoa, hệ thống phân phối thuốc hoặc bao bì dược phẩm, trong đó thiết kế, công thái học và các tín hiệu trực quan hỗ trợ an toàn, tạo sự khác biệt và tăng khả năng chấp nhận của thị trường.

Kết luận: Điều hướng “gói quyền” sở hữu trí tuệ 

AI trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe không chỉ được định hình bởi đổi mới công nghệ, mà còn bởi cách quản lý chiến lược một “gói quyền” sở hữu trí tuệ. Hiếm khi một loại quyền sở hữu trí tuệ đơn lẻ có thể bảo vệ toàn diện các công nghệ AI y tế. Thay vào đó, các doanh nghiệp thường sử dụng chiến lược nhiều tầng, kết hợp nhiều dạng quyền khác nhau để bảo vệ các thành phần khác nhau của công nghệ và xây dựng danh mục tài sản sở hữu trí tuệ toàn diện.

Vì vậy, các nhà đổi mới cần cân nhắc cẩn trọng cách kết hợp các loại tài sản sở hữu trí tuệ khác nhau để bảo vệ sáng tạo, thúc đẩy thương mại hóa và xây dựng niềm tin trên thị trường.

Khi AI tiếp tục biến đổi ngành y tế, sự tương tác giữa các quyền sở hữu trí tuệ này sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc định hình tương lai của đổi mới sáng tạo trong y học.