Trí tuệ nhân tạo đang làm rung chuyển ngành âm nhạc khi bị cáo buộc khai thác tác phẩm không xin phép, đe dọa tiền bản quyền và giá trị sáng tạo của con người. Hàng loạt vụ kiện tỷ USD có thể định hình tương lai âm nhạc toàn cầu.
Sự bùng nổ của các công cụ tạo nhạc bằng trí tuệ nhân tạo đang đặt ngành công nghiệp âm nhạc thế giới trước một cuộc khủng hoảng pháp lý và đạo đức chưa từng có. Các hệ thống AI hiện có khả năng phân tích, học hỏi và tái tổ hợp từ kho dữ liệu âm nhạc khổng lồ, trong đó có nhiều tác phẩm được bảo hộ bản quyền, mà không có sự cho phép rõ ràng từ tác giả hay chủ sở hữu.
Giới nhạc sĩ và nhà sáng tác cảnh báo rằng nếu không có khung pháp lý chặt chẽ, AI có thể làm xói mòn tiền bản quyền, phá vỡ cấu trúc kinh tế của ngành và làm suy giảm giá trị văn hóa của âm nhạc do con người sáng tạo.
AI tạo nhạc và khoảng trống pháp lý
Các nền tảng như Suno và Udio cho phép người dùng nhập mô tả bằng văn bản và chỉ sau vài giây sẽ tạo ra một bản nhạc hoàn chỉnh. Công nghệ này được quảng bá là nhanh, rẻ, tiện lợi và có thể sử dụng cho mục đích thương mại.
Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ quyền sở hữu trí tuệ đối với các sản phẩm do AI tạo ra vẫn chưa được xác lập vững chắc. Tháng 1/2025, United States Copyright Office khẳng định rằng các tác phẩm được tạo ra hoàn toàn bởi AI không đủ điều kiện bảo hộ bản quyền vì thiếu yếu tố tác giả là con người. Cơ quan này nhấn mạnh, chỉ khi con người trực tiếp quyết định các yếu tố biểu đạt mang tính sáng tạo thì tác phẩm mới có thể được bảo hộ.
Phán quyết trong vụ Thaler v. Perlmutter càng củng cố nguyên tắc này khi xác định bản quyền chỉ dành cho sáng tạo của con người. Điều đó đồng nghĩa, các bản nhạc được tạo hoàn toàn bằng AI có thể rơi vào phạm vi tài sản công cộng, bất kỳ ai cũng có thể sử dụng mà không cần xin phép.
Tại Anh, Luật Bản quyền, Kiểu dáng và Sáng chế năm 1988 từng có điều khoản bảo hộ “tác phẩm do máy tính tạo ra”, song chính phủ đang xem xét khả năng điều chỉnh hoặc thu hẹp quy định này trong bối cảnh AI phát triển quá nhanh.
Làn sóng kiện tụng quy mô lớn
Cuộc chiến pháp lý đã chính thức bùng nổ từ giữa năm 2024 khi Recording Industry Association of America thay mặt ba hãng đĩa lớn đệ đơn kiện Suno và Udio vì cáo buộc sử dụng trái phép hàng loạt bản ghi âm có bản quyền để huấn luyện mô hình AI.
Ba “ông lớn” gồm Universal Music Group, Sony Music Entertainment và Warner Music Group cho rằng đây là hành vi xâm phạm trên “quy mô khó tưởng tượng”. Mức bồi thường tiềm năng có thể lên tới 150.000 USD cho mỗi tác phẩm bị xâm phạm.
Đầu năm 2026, Universal Music Group cùng Concord và ABKCO tiếp tục khởi kiện một công ty AI khác, yêu cầu bồi thường hơn 3 tỷ USD vì cáo buộc sử dụng trái phép hơn 20.000 ca khúc trong dữ liệu huấn luyện. Vụ việc được đánh giá có thể trở thành một trong những vụ kiện bản quyền lớn nhất lịch sử Hoa Kỳ.
Trước đó, một vụ dàn xếp giữa các tác giả và công ty AI Anthropic với giá trị 1,5 tỷ USD liên quan đến việc sử dụng sách điện tử lậu để huấn luyện mô hình cũng cho thấy mức độ nghiêm trọng của xung đột giữa AI và quyền sở hữu trí tuệ.
Nghệ sĩ lên tiếng bảo vệ sản phẩm sáng tạo của con người
Không chỉ dừng lại ở tòa án, làn sóng phản đối AI trong âm nhạc còn lan rộng trong giới nghệ sĩ. Hơn 200 nghệ sĩ quốc tế, trong đó có Billie Eilish, Nicki Minaj và Stevie Wonder, đã ký thư ngỏ phản đối việc sử dụng AI để sao chép phong cách và giọng hát của họ mà không có sự đồng ý.
Vụ ca khúc “Heart on My Sleeve”, sử dụng AI mô phỏng giọng hát của Drake và The Weeknd, từng thu hút hàng triệu lượt nghe trước khi bị Universal Music Group yêu cầu gỡ bỏ trên diện rộng. Ca khúc này cũng không đủ điều kiện tham gia giải Grammy, cho thấy các tổ chức âm nhạc lớn đang siết chặt tiêu chuẩn đối với nội dung có yếu tố AI.
Rủi ro cho nhà sáng tạo nội dung
Đối với các nhà sáng tạo nội dung trực tuyến, AI tạo nhạc được xem là giải pháp tiết kiệm chi phí. Tuy nhiên, rủi ro pháp lý không hề nhỏ. Nếu bản nhạc AI bị xác định có yếu tố xâm phạm bản quyền, người sử dụng có thể đối mặt với khiếu nại, gỡ nội dung, thậm chí bị khóa tài khoản trên các nền tảng số.
Trong khi đó, nhiều điều khoản sử dụng của các nền tảng AI lại giới hạn trách nhiệm pháp lý, đẩy phần lớn rủi ro sang phía người dùng. Sự thiếu rõ ràng về quyền tác giả khiến các nhà sáng tạo rơi vào thế bị động nếu tranh chấp xảy ra.
Các chuyên gia pháp lý khuyến nghị, nếu sử dụng AI trong sáng tác, cần có sự tham gia đáng kể của con người vào quá trình lựa chọn, chỉnh sửa và hoàn thiện tác phẩm để tăng khả năng được bảo hộ bản quyền. Đồng thời, cần minh bạch về mức độ sử dụng AI khi đăng ký bản quyền.
Tương lai âm nhạc giữa con người và máy móc
Cuộc tranh luận hiện nay không chỉ xoay quanh vấn đề pháp lý mà còn chạm đến bản chất của sáng tạo nghệ thuật. Nhiều nghệ sĩ cho rằng những “khiếm khuyết” và dấu ấn cá nhân chính là linh hồn của âm nhạc, điều mà thuật toán khó có thể tái tạo trọn vẹn.
Trong khi một số hãng đĩa đang hướng tới mô hình cấp phép dữ liệu cho các công ty AI nhằm kiểm soát và hưởng lợi từ công nghệ mới, phần lớn ngành công nghiệp vẫn giữ lập trường cứng rắn, yêu cầu tôn trọng quyền tác giả và giá trị lao động sáng tạo.
Sự phát triển của AI trong âm nhạc vì vậy đang đứng trước bước ngoặt quan trọng. Các phán quyết của tòa án trong thời gian tới sẽ quyết định liệu AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ hợp pháp cho nghệ sĩ hay sẽ tiếp tục là tâm điểm của những cuộc chiến bản quyền trị giá hàng tỷ USD.
Nhanhieuviet (Theo Tạp chí Sở hữu Trí tuệ - Link gốc)
