Trong một nỗ lực quyết liệt nhằm bảo vệ quyền lợi của giới sáng tạo trước sự bùng nổ của công nghệ, các nhà lập pháp Liên minh châu Âu (EU) yêu cầu các nhà cung cấp AI phải trả tiền cho việc sử dụng nội dung có bản quyền và đảm bảo minh bạch trong quá trình đào tạo mô hình.
Sự phát triển thần tốc của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đã tạo ra một cuộc chạy đua vũ trang công nghệ chưa từng có, nhưng đồng thời cũng làm dấy lên những lo ngại sâu sắc về vấn đề bảo vệ chất xám của các nghệ sĩ, nhà văn và cơ quan báo chí. Đứng trước thực trạng này, ngày 28/1, Ủy ban Pháp lý của Nghị viện châu Âu đã thông qua một báo cáo quan trọng, đánh dấu một cột mốc mới trong nỗ lực kiểm soát các thực thể AI xuyên quốc gia: Các nhà cung cấp trí tuệ nhân tạo (AI) phải trả tiền cho việc sử dụng nội dung có bản quyền của châu Âu, đồng thời kêu gọi mở rộng các quy tắc áp dụng cho trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI).
Điểm cốt lõi trong báo cáo của các nhà lập pháp EU chính là yêu cầu về sự minh bạch hoàn toàn. Từ trước đến nay, các công ty AI thường giữ bí mật về "nguyên liệu đầu vào" – tức là các tập dữ liệu khổng lồ được dùng để đào tạo chatbot hoặc các công cụ tạo ảnh. Điều này khiến các tác giả và chủ sở hữu bản quyền rơi vào thế bị động, không hề hay biết tác phẩm của mình đã bị sử dụng để "dạy" cho máy móc hay chưa.
Theo đề xuất mới, các nhà cung cấp AI sẽ buộc phải công khai danh sách chi tiết các nội dung có bản quyền đã được đưa vào hệ thống. Việc công khai này không chỉ nhằm mục đích giám sát mà còn là cơ sở pháp lý để thực hiện bước tiếp theo: Thù lao công bằng. Các nhà lập pháp khẳng định rằng, nếu một mô hình AI có thể tạo ra lợi nhuận dựa trên việc mô phỏng phong cách hoặc sử dụng thông tin từ các tác phẩm gốc, thì người sáng tạo ra những tác phẩm đó xứng đáng nhận được một phần doanh thu tương ứng.
Một trong những điểm đáng chú ý nhất trong báo cáo là việc trao toàn quyền cho ngành công nghiệp truyền thông và tin tức trong việc kiểm soát nội dung của mình. Trong kỷ nguyên số, các tờ báo truyền thống vốn đã gặp nhiều khó khăn về doanh thu quảng cáo, nay lại đối mặt với nguy cơ bị AI "đọc lén" để tóm tắt thông tin, khiến độc giả không còn nhu cầu truy cập vào trang web gốc.
Đề xuất mới của EU yêu cầu trao cho các cơ quan báo chí quyền kiểm soát tuyệt đối, bao gồm cả "quyền từ chối" (opt-out). Điều này đồng nghĩa với việc các công ty công nghệ như OpenAI, Google hay Meta không được phép tự ý quét dữ liệu từ các trang tin tức để đào tạo AI nếu không được sự đồng ý rõ ràng. Đây được xem là một chiếc "phanh" cần thiết để bảo vệ hệ sinh thái thông tin chính thống, ngăn chặn tình trạng AI "ký sinh" trên nỗ lực lao động của các phóng viên và biên tập viên.
Mặc dù Liên minh châu Âu đã có Đạo luật AI (AI Act) toàn diện được thông qua vào năm 2024, nhưng thực tế triển khai cho thấy vẫn còn những vùng xám pháp lý đáng quan ngại. Một nghiên cứu nội bộ của Nghị viện châu Âu chỉ ra rằng, các quy định hiện hành chưa thực sự đủ sức răn đe hoặc định nghĩa rõ ràng cách áp dụng đối với "AI đa năng" – những hệ thống có phạm vi chức năng cực kỳ rộng lớn và phức tạp.
Sự không chắc chắn này đã tạo điều kiện cho các công ty công nghệ lách luật dưới danh nghĩa nghiên cứu hoặc thử nghiệm. Báo cáo vừa được thông qua tại Ủy ban Pháp lý chính là bước đệm để chuẩn bị cho cuộc xem xét lại toàn bộ các quy tắc bản quyền của EU trong thời gian tới. Nó không chỉ là một văn bản khuyến nghị, mà là một lời tuyên chiến với lối hành xử "sử dụng trước, xin lỗi sau" của nhiều tập đoàn công nghệ lớn.
Với đa số phiếu ủng hộ áp đảo tại ủy ban, đề xuất này dự kiến sẽ được đưa ra bỏ phiếu tại phiên họp toàn thể của Nghị viện châu Âu vào tháng 3 tới. Nếu được thông qua và chính thức hóa thành luật, EU sẽ một lần nữa khẳng định vị thế dẫn đầu thế giới trong việc thiết lập các tiêu chuẩn đạo đức và pháp lý cho AI.
Tuy nhiên, cuộc chiến này chắc chắn sẽ không dễ dàng. Các gã khổng lồ công nghệ có thể sẽ lập luận rằng việc thắt chặt bản quyền sẽ kìm hãm sự đổi mới và khiến châu Âu tụt hậu trong cuộc đua AI toàn cầu. Ngược lại, quan điểm của các nhà lập pháp EU lại rất kiên định: Sự đổi mới không thể được xây dựng trên sự chiếm đoạt. Một môi trường AI lành mạnh phải là nơi công nghệ hỗ trợ con người, thay vì thay thế và tước đoạt thành quả lao động của họ mà không có sự đền bù xứng đáng.
Sự chuyển mình của EU không chỉ là câu chuyện của riêng châu Âu. Nó gửi đi một thông điệp mạnh mẽ tới toàn thế giới về việc cần thiết phải tái định nghĩa lại quyền sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên máy móc. Khi ranh giới giữa sáng tạo của con người và sản phẩm của thuật toán ngày càng mờ nhạt, một khung pháp lý minh bạch và công bằng chính là tấm khiên cuối cùng bảo vệ nền văn hóa và tri thức nhân loại.
Nhanhieuviet (Theo Tạp chí Sở hữu Trí tuệ - Link gốc)
